Haftanin Tarihine Bakis

Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün istegiyle "Türk Dili Tetkik Cemiyeti" adiyla 12 Temmuz 1932'de kurulan ve daha sonra "Türk Dil Kurumu" ismini alan cemiyet, "Birinci Türk Dil Kurultayi"ni 26 Eylül-5 Ekim 1932 tarihlerinde yapti.

Yasami boyunca Türk diline önem veren Atatürk, daha Türk Dili Tetkik Cemiyeti kurulmadan görüslerini çesitli zeminlerde dile getirdi.

Atatürk, 2 Eylül 1930'da Prof. Sadri Maksudi (Arsal) Bey'in "Türk Dili Için" adli kitabina "Milli his ile dil arasindaki bag çok kuvvetlidir. Dilin milli ve zengin olmasi, milli hissin gelismesinde baslica etkendir. Türk dili, dillerin en zenginlerindendir, yeter ki bu dil suurla islensin. Ülkesini, yüksek istiklalini korumasini bilen Türk milleti, dilini de yabanci diller boyundurugundan kurtarmalidir." diye yazmisti.

2 Temmuz 1932'de baslayan ve 11 Temmuz'da sona eren "Birinci Türk Tarih Kongresi"nin ertesi günü, Çankaya'da dilcilerin de katildigi toplanti sonunda Atatürk, "Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti gibi bir de ona kardes bir dil cemiyeti kuralim. Adi Türk Dili Tetkik Cemiyeti olsun." talimatini verdi.

Cemiyet ayni gün 12 Temmuz 1932'de kuruldu. Cemiyetin kuruculari, hepsi milletvekili ve dönemin taninmis edebiyatçilari Samih Rifat (Baskan), Rusen Esref (Ünaydin), Celal Sahir (Erozan) ve Yakup Kadri (Karaosmanoglu) beyler oldu. Amaci, "Türk dilinin öz güzelligini ve zenginligini meydana çikarmak, onu yeryüzü dilleri arasinda degerine yarasir yükseklige eristirmek." diye belirlenen Cemiyet, 26 Eylül-5 Ekim 1932'de Dolmabahçe Sarayi'nda Birinci Türk Dili Kurultayi'ni topladi.

Bu ilk kurultayin açilisi, 27 Eylül 1932 tarihli "Vakit" gazetesinde söyle yer aldi:

"Saat 14.00... Herkes yerinde idi. Biraz sonra Türk'ün büyük mürsidi Gazi hazretleri, yanlarinda Büyük Millet Meclisi Reisi Kazim Pasa, Maarif Vekili Resit Galip Bey, Fethi Bey, Ordu müfettislerinden Fahrettin, Ali Sait pasalar, kumandanlardan Sükrü Naili, Salih pasalar oldugu halde salona dahil oldular. Bu esnada sehir bandosu, Istiklal Marsi'ni terennüm etmeye basladi."

Dilcilerin yani sira yazarlarin, her meslekten aydinlarin, halk temsilcilerinin katildigi kurultayda çalisma kollari kuruldu.

Ahmet Cevat (Emre) "Sözlük-Terim Kolu" baskanligina, Ragip Hulusi (Özden) "Derleme Kolu" baskanligina, Hasan Ali (Yücel) "Lenguistik-Filoloji Kolu" baskanligina, Ibrahim Naci (Dilmen) "Yayin Kolu" baskanligina getirildi.

Cemiyet, 1934'te yapilan kurultayda "Türk Dili Arastirma Kurumu" adini aldi, 1936'daki kurultayda ise adi, bugünkü "Türk Dil Kurumu" (TDK) olarak degistirildi.

Atatürk, ölümünden kisa süre önce yazdigi vasiyetname ile mal varligini TDK ile Türk Tarih Kurumuna (TTK) birakti. TDK ve TTK, 1982 Anayasasi ile olusturulan "Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu"na baglandi.

- Belli basli öteki olaylar

20 Eylül

622- Hazreti Muhammed ile Hazreti Ebubekir, Medine'ye ulasti.

1519- Portekizli kasif Magellan, 270 kisi ve 5 gemiyle Ispanya'dan yola çikti.

1937- Dolmabahçe Sarayi Veliahd dairesinde, Atatürk'ün de istegiyle Türkiye'nin ilk resim ve heykel müzesi açildi.

1946- Basin Kanunu TBMM'de kabul edildi.

1985- Halk müzigi yorumcusu, opera sanatçisi, besteci ve sair Ruhi Su, 73 yasinda vefat etti.

1988- Naim Süleymanoglu, Seul Olimpiyat Oyunlari'nda halter dalinda 6 dünya rekoru kirdi.

1992- Özgür Gündem gazetesi yazari Musa Anter, Diyarbakir'da öldürüldü.

1992- Gazeteci yazar Ilhami Soysal 64 yasinda öldü.

1994- Bakü'de petrol anlasmasi imzalandi. Ingiliz BP, Amerikan Amaco, Penzol, Rus Lukoil ve TPAO, bir konsorsiyum olusturdu.

2011- Yargida sesli ve görüntülü ifade dönemi basladi. Durusma nedeniyle sevk ve nakillerin en aza indirilmesini amaçlayan Ceza Muhakemesinde Ses ve Görüntü Bilisim Sisteminin Kullanilmasi Hakkinda Yönetmelik yürürlüge girdi.

2011- Türk futbolunda, kulüplere verilen "seyircisiz maç cezasi" dönemi, Fenerbahçe-Manisaspor karsilasmasiyla sona erdi. Fenerbahçe Sükrü Saraçoglu Stadi, kadinlara ve çocuklara açildi.

2013- Emniyet Genel Müdürlügü'nün Dikmen'deki polisevine roketli saldiri düzenlendi.

2015- Yunanistan'da yapilan erken seçimin galibi, oylarin yüzde 35,47'sini alan Basbakan Aleksis Çipras liderligindeki Syriza Partisi oldu.

2016- Kanadali ve Çinli bilim adamlari, fiber optik agda bir yerden digerine bilgiyi, fiziksel herhangi bir sey üzerine yüklemeden aktarmayi basardi.

2018- Tiyatro ve sinema sanatçisi Ferdi Merter Fosforoglu, 79 yasinda vefat etti.

2020- Rasim Öztekin, Harbiye Cemil Topuzlu Açik Hava Sahnesi'nde gerçeklestirilen törende, güldürü geleneginin nisanesi olarak kabul edilen Kel Hasan Efendi'nin kavugunu, Sevket Çoruh'a devretti.

21 Eylül

1903- Ilk kovboy filmi Kit Carson'un prömiyeri ABD'de yapildi.

1932- Himaye-i Etfal Cemiyetince düzenlenen "Alaturka Güres" karsilasmalari Taksim Stadyumu'nda yapildi.

1938- Ilk televizyon haber programi BBC'de yayimlandi.

1943- Karikatürist Sedat Nuri Ileri 55 yasinda öldü.

1943- Inönü Ansiklopedisi'nin ilk fasikülü yayimlandi.

1947- Zonguldak Kozlu kömür ocaklarindaki grizu patlamasinda 48 isçi öldü.

1973- Sanat tarihçisi Tahsin Öz öldü.

1975- Ressam ve sair Bedri Rahmi Eyüboglu, 62 yasinda vefat etti.

1980- Orgeneral Haydar Saltik, Devlet Baskani Genel Sekreteri oldu. Ayni gün Basbakan Bülend Ulusu, hükümetini açikladi.

1989- Sinema yönetmeni ve yapimci Ertem Egilmez, 60 yasinda vefat etti.

2000- Gazeteci yazar Ahmet Taner Kislali suikastinda araca bombayi yerlestirdigi belirtilen Rüstü Aytufan, Sapanca'da yakalandi.

2011- Türk müzigine 80'in üzerinde TRT denetiminden geçmis eser kazandiran Ahmet Niyazi Sengül, Safranbolu'da 85 yasinda hayatini kaybetti.

2015- Nijerya'nin kuzeydogusundaki Borno eyaletinin baskenti Maiduguri'de bir camiye düzenlenen intihar saldirisinda 54 kisi hayatini kaybetti.

2016- Misir'in kuzeyinde Kefr Es-Seyh'ten Akdeniz'e açilan göçmen teknesinin batmasi sonucu 204 kisi hayatini kaybetti. Yola çikarken kaç kisiyi tasidigi bilinmeyen teknede bulunan 164 kisi kurtarildi.

2017- ABD, destekledigi ÖSO'ya Deyrizor operasyonunda terör örgütü PKK/PYD ile hareket etme teklifi yapti. ÖSO gruplari ise operasyonda terör örgütüyle ayni safta yer almayi reddetti.

2017- Meksika'nin baskenti Meksiko'da meydana gelen 7,1 büyüklügündeki depremde 366 kisi öldü, yikilan binalarin enkazindan 52 kisi kurtarildi.

2018- Suudi Arabistan'in resmi televizyon kanalinda ilk kez bir kadin spiker ana haber bültenini sundu.

2020- Koronavirüs salgini nedeniyle Türkiye'de mart ayindan bu yana kapali olan okullar, anaokulu ve ilkokul 1'inci siniflarda yüz yüze egitim için kapilarini açti.

22 Eylül

1520- Dokuzuncu Osmanli Padisahi Yavuz Sultan Selim öldü.

1792- Fransa'da cumhuriyet ilan edildi.

1903- Italo Marconi, kornet (cornet) dondurma külahinin patentini aldi.

1908- Bulgaristan, Osmanli'dan bagimsizligini ilan etti.

1919- Türkiye Isçi ve Çiftçi Sosyalist Firkasi kuruldu.

1932- Gazeteci, yazar, besteci Ahmet Rasim, 68 yasinda öldü.

1943- Ankara Fen Fakültesi kuruldu.

1959- Avrupa ile ABD arasindaki ilk telefon kablo hatti resmen açildi.

1964- Sosyal Demokrat Parti kuruldu.

1964- Cumhurbaskani Cemal Gürsel, Yassiada hükümlüleri Refik Koraltan, Rüstü Erdelhun, Selim Yatagan ve Nedim Ökmen'i saglik sorunlari nedeniyle affetti.

1980- Iran-Irak savasi basladi.

1985- Fransiz hükümeti, 10 Temmuz 1985'te batan Greenpeace'e ait "Rainbow Warrior" gemisini, Fransiz gizli servisi ajanlarinin batirdigini kabul etti.

1993- New York Metropolitan Müzesi, "Karun Hazinesi"ni Türkiye'ye geri göndermeye karar verdi.

2000- Bakanlar Kurulu, Kopenhag Kriterleri ile paralel insan haklari raporunu kabul etti.

2001- Besteci ve müzik yorumcusu Fikret Kizilok, kalp hastaligi nedeniyle tedavi gördügü Istanbul Üniversitesi Tip Fakültesi Hastanesi'nde 54 yasinda hayatini kaybetti.

2005- Sinema sanatçisi Tanju Korel, 61 yasinda Istanbul'da vefat etti.

2007- Sinema oyuncusu Ali Kemal Asiliskender, tedavi gördügü hastanede hayatini kaybetti.

2008- Tiyatro sanatçisi Hadi Çaman, Istanbul'da kaldigi özel bakimevinde 65 yasinda vefat etti.

2011- Tugamiral Ali Sadi Ünsal, Tümamiral Fikret Günes, albaylar Sencer Basat ve Mehmet Koray Eryasar ile Binbasi Cem Çaglar, "Balyoz Plani" sorusturmasi kapsaminda tutuklandi.

2011- KKTC Bakanlar Kurulu, Türkiye Petrolleri Anonim Ortakligi'na KKTC deniz yetki alanlarinda petrol ve dogal gaz arama ruhsati verdi.

2012 - Feshedilen HAS Parti'nin Genel Baskani Numan Kurtulmus, Haliç Kongre Merkezi'nde düzenlenen Istanbul Il Baskanligi Danisma Meclisi ve Katilim Toplantisi'nda AK Parti'ye katildi.

2013- Endonezya'nin Güney Sumatra Adasi'nin baskenti Palembang'da düzenlenen 3. Islami Dayanisma Oyunlari'nda Türkiye, oyunlari 23'ü altin olmak üzere toplam 103 madalyayla 5'inci sirada bitirdi.

2015- Alman otomobil üreticisi Volkswagen, dünya genelinde 11 milyon dizel motorlu aracin emisyon testi manipülasyonundan etkilendigini ve zarari karsilamak için yaklasik 6,5 milyar avroluk bütçe ayirdiklarini bildirdi.

2017- Kocaeli/Kefken açiklarinda içerisinde göçmenlerin bulundugu bir balikçi teknesinin batmasi sonucu 22 kisi hayatini kaybetti.

2017- Milli atlet Asli Çakir, doping nedeniyle Türkiye Atletizm Federasyonu Disiplin Kurulu tarafindan ömür boyu pistlerden men edildi.

23 Eylül

1856- Izmir-Aydin hatti demir yolu imtiyazi, bir Ingiliz sirketine verildi. 1866 yilinda isletmeye açilan 612 kilometrelik demiryolu hattinin imtiyazi 15 Ekim 1950'de dolacakti. Ancak hükümet bu hatti 30 Mayis 1935'te satin aldi.

1939- Psikanalizin babasi sayilan Sigmund Freud, Londra'da öldü.

1942- Naziler, Auschwitz'te gazla öldürme katliamlarina basladi.

1947- Bulgaristan Partisi lideri Nikola Petkov asildi.

1954- Dogu Almanya polisi, 400 kisiyi ABD ajani olmak iddiasiyla tutukladi.

1996- Anayasa Mahkemesi, Türk Ceza Kanunu'nun, evli erkegin zinasina ayricalik taniyan maddesini iptal etti.

2012- Milli motosikletçi Kenan Sofuoglu, Dünya Supersport Sampiyonasi'nin 12. ayak yarisi Portekiz kosusunu ikinci sirada tamamlayarak sezonun bitmesine bir yaris kala sampiyonlugunu ilan etti.

2016- Kolombiya Devrimci Silahli Güçleri (FARC) liderleri, Kolombiya hükümeti ile vardiklari baris anlasmasini oy birligiyle kabul etti.

2017- Irak ve Suriye'ye sinir ötesi operasyon izni konusunda hükümete verilen yetkinin bir yil daha uzatilmasina iliskin Basbakanlik tezkeresi TBMM Genel Kurulunda kabul edildi.

2018- Slovakya'da gerçeklestirilen Dünya Gençler Güres Sampiyonasi'nda Milli sporcu Arif Özen, serbest stil 86 kiloda altin madalya kazandi.

2020- Manisa'daki Sidas Antik Kenti'nden yillar önce çalinarak Italya'ya götürülen Lidyalilara ait bin 800 yillik antik tas adak yaziti, Kültür ve Turizm Bakanliginin çabalariyla 23 yil sonra Italya'nin baskenti Roma'dan THY'ye ait uçakla yeniden Türkiye'ye getirildi.

24 Eylül

1566- On birinci Osmanli Padisahi II. Selim tahta çikti.

1882- Istanbul Beyazit Kütüphanesi kuruldu.

1947- Hindistan'da Müslüman mültecileri tasiyan tren, Pencap sinirinda durduruldu. Sihler, 1200 mülteciyi kursuna dizdi.

1960- Yüksek Adalet Divani kuruldu.

1973- Silili sair Pablo Neruda, Santiago'da öldü.

1996- Türk sanat müzigi sanatçisi "Sanat Günesi" Zeki Müren, 24 Eylül 1996'da TRT Izmir Stüdyosu'nda katildigi program sirasinda geçirdigi kalp krizi sonucu, 65 yasinda yasamini yitirdi.

1999- 12 Mart 1971 Muhtirasi'nda imzasi bulunan eski Hava Kuvvetleri Komutani Orgeneral Muhsin Batur öldü.

2013- Pakistan'in güney ve güneybatisinda meydana gelen 7,8 büyüklügündeki depremde 355 kisi öldü, 619 kisi yaralandi.

2015 - Kurban Bayrami'nin ilk günü Mina'da seytan taslama sirasinda yasanan izdihamda, resmi rakamlara göre 769 kisi hayatini kaybetti, 934 kisi de yaralandi ancak Iran, izdihamda ölenlerin sayisinin 4 binden fazla oldugunu ileri sürdü.

2017- Almanya'da genel seçimin galibi yüzde 33 ile Hristiyan Birlik partileri olurken, asiri sagci popülist AFD ise ilk kez Federal Meclise girdi.

2020- Istanbul'da ikinci baronun kurulmasi için 2 binin üzerinde avukatin imzasiyla Türkiye Barolar Birligine basvuru yapildi.

25 Eylül

1396- Yildirim Bayezid, Nigbolu Zaferi'ni elde etti.

1561- Sehzade Bayezid idam edildi.

1911- Italya, Osmanli Devleti'ne savas ilan etti.

1925- Istanbul'da, tulumbaci teskilati yerine modern motorlu itfaiye teskilati kuruldu.

1956- Istanbul'da genis çapli istimlak çalismalari baslatildi.

1960- Yassiada'da tutuklu bulunan 3. Cumhurbaskani Celal Bayar, kemeriyle intihar girisiminde bulundu. Bayar, nöbetçi tegmen tarafindan kurtarildi.

1974- Bilim adamlari, spreylerin ozon tabakasini tahrip ettigi konusunda uyarida bulundu.

1979- Arjantin Devlet Baskani Juan Peron'un esi Eva Peron'un yasam öyküsünü anlatan "Evita" müzikalinin prömiyeri, Broadway Tiyatrosu'nda yapildi.

1982- Türkiye'nin ilk kadin büyükelçisi Filiz Dinçmen, Amsterdam'da görevine basladi.

2001- Tekel'in Küba ile ortak kurdugu TEKA Puro Fabrikasi Istanbul'da açildi.

2005- "En Kalabalik Halk Oyunlari Gösterisi" dalinda Guinnes Rekorlar Kitabi'nda rekora aday olan Burdur'da 20 bin 328 kisi yöresel "Teke Zortlatmasi" oyununu ayni anda oynadi.

2010- Ingiltere'de muhalefetteki Isçi Partisinin genel baskanligina Ed Miliband seçildi. Seçim, Ed ile David Miliband kardesler arasindaki yarisa sahne oldu.

2011- Perge Antik Kenti'nden kaçirilan "Yorgun Herakles" heykeli, 31 yil sonra ABD'den, Basbakanlik uçagi ile Türkiye'ye getirildi ve Antalya Müzesi yetkililerine teslim edildi.

2011- Ispanya'nin dogusundaki Katalonya özerk yönetimi, 1 Ocak 2012 tarihinden itibaren tüm Katalonya bölgesinde boga güreslerini yasakladi.

2012- Türk halk müzigi bestecisi, söz yazari ve yorumcu Neset Ertas, Izmir'de tedavi gördügü hastanede 74 yasinda hayatini kaybetti.

2013- Bingöl M Tipi Ceza Infaz Kurumunda aralarinda terör örgütü mensuplarinin da bulundugu 18 tutuklu ve hükümlü tünel kazarak firar etti.

2017- RTÜK, Irak Kürt Bölgesel Yönetimi'nden aldiklari lisansla yayinlarini gerçeklestiren "K24 TV", "WAAR TV" ve "Rudaw TV" kanallarinin TÜRKSAT'tan çikarilmasiyla ilgili islem baslatti.

2017- Irak Kürt Bölgesel Yönetimi (IKBY), Irak Federal Mahkemesince "anayasaya aykiri" bulunan; BM, ABD ve Türkiye olmak üzere birçok ülkenin karsi çiktigi "bagimsizlik referandumu"nu gerçeklestirdi.

26 Eylül

1669- Girit Adasi, Türk egemenligi altina girdi.

1887- Emile Berliner gramofonun patentini aldi.

1907- Yeni Zelanda, Ingiltere'den bagimsizligini ilan etti.

1932- Birinci Türk Dil Kurultayi toplandi.

1960- Küba lideri Fidel Castro, 4 saat 29 dakika ile BM tarihindeki en uzun konusmayi yapti.

1961- Orgeneral Cemal Gürsel, Cumhurbaskani seçildi.

1984- Çin ile Ingiltere, Hong Kong'un 1997'de Çin kontrolüne geçmesi konusunda anlasti.

1989- Vietnam'daki son ABD askerleri, Kamboçya'dan ayrildi.

1999- Devlet Istatistik Enstitüsü, 17 Agustos depreminin konutlara 2,1 milyar dolar hasar verdigini açikladi.

1999- Ankara Ulucanlar Kapali Cezaevi'nde, jandarmanin, tünel kazildigi ihbarinin ardindan arama yapmak istemesi üzerine çikan olaylarda 11 tutuklu ve hükümlü öldü, 20 tutuklu ve hükümlü yaralandi.

2010- Türkiye'de ilk kol nakli yapildi. Doç. Dr. Ömer Özkan ve ekibi, trafik kazasinda ölen bir kisinin iki kolunu, kollari bulunmayan bir kisiye nakletti.

2011- Manisa'nin Salihli ilçesinde ikamet eden 121 yasindaki "Dünyanin en yasli kadini" Gaishikaan Sihikaan, evinde yasamini yitirdi.

2013- BM Genel Sekreteri Ban Ki-mun, ilk defa düzenlenecek Dünya Insani Yardim Zirvesi'nin 2016 yilinda Istanbul'da yapilacagini açikladi.

2017- YÖK'ten, üniversite sinavinda Yüksekögretime Geçis Sinavi (YGS) ve Lisans Yerlestirme Sinavlari (LYS) ayriminin ortadan kalkacagi, yüksekögretim programlarina sayisal, sözel, esit agirlik ve dil puanlariyla girilecegi bildirildi.

2017- Suudi Arabistan Kraliyet Divaninin yayinladigi kararnameyle kadinlarin da ehliyet alarak araç sürmesine imkan tanindi. Ayrica ilk kez bir kadin, belediye baskan yardimcisi olarak atandi.

2019- Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed Bin Selman, gazeteci Cemal Kasikçi'nin 2 Ekim 2018'de vatandasi oldugu Suudi Arabistan'in Istanbul Baskonsoloslugunda vahsice katledilmesinin sorumlulugunu üstlendi.